Torba Yasa Teklifinin Gençliğe Etkisi

Barış Kaan Basdil

Giriş

Medyada “Torba Yasa” olarak anılan kanun teklifi, sosyal sigorta hakları bakımından milyonlarca kişiyi etkileyecek düzenlemeler içeriyor. “Esnek çalışma” düsturu altında 25 yaş altındaki çalışanların sigorta hakları ellerinden alınıyor. Genç işsizliği azaltmak için 25 yaş altındaki çalışanların kısmi çalışma sözleşmelerine yönlendirilmesi amaçlanıyor. Bu yazıda, torba yasadaki ilgili maddeleri inceleyecek ve olası sonuçlarını tartışacağım.

Yeni Ekonomi Planı

Torba Yasa’da öngörülen sigorta reformlarına ilk olarak Yeni Ekonomi Planı’nda değinilmiştir. Bu planda, esnek çalışma biçimlerinin arttırılacağına ve istihdam teşviklerinin sunulacağı, şu şekilde söylenmektedir:

“Mali açıdan sürdürülebilirliği sağlamak ve kamu maliyesine olan yükü azaltmak amacıyla sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini güçlendirici politikalar sosyal adalet gözetilerek hayata geçirilecektir.” (14)

“İşgücü piyasasında yasal düzenlemesi bulunan ancak yeterli uygulama alanı olmayan esnek çalışma biçimlerinin uygulanabilirliği arttırılacaktır.” (18)

“İstihdam teşviklerinin etki analizi yapılacak, teşviklerin ihtiyaca göre yeniden tasarlanması sağlanacaktır.” (18)

“Kadınların çalışma hayatına girişini kolaylaştıracak ve kadın istihdamını artıracak düzenlemeler yapılacaktır. Bu kapsamda esnek çalışma olanakları artırılacak, kadın kooperatifleri güçlendirileck, çocuk bakım hizmetleri ve ihtiyaca göre belirlenmiş mesleki eğitim programları hayata geçirilecektir.”

Orta Vadeli Plan

Yeni Ekonomi Planı’ndaki bu noktalar, Orta Vadeli Plan’da tekrar edilmiştir. Koronavirüsün Türk ekonomisine etkisini azaltmak için “kısa çalışma ödeneğinin kapsamı genişletilmiş ve süresi uzatılmıştır” ve “işsizlik sigortası fonunun… istihdamı korumaya yönelik etkin kullanımı” sağlanmıştır.

İşsizlik Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi ve Sıkıntıları

Bu öngörülerin ışığında 19.10.2020 tarihinde, Torba Yasa olarak anılan yasa teklifi meclise sunulmuştur. Bu yasa ile şunlar amaçlanmaktadır:

“…salgın kaynaklı kısa çalışma ödeneği uygulamasını bütün veya sektörel olarak yılsonuna kadar uzatma yetkisi Cumhurbaşkanına verilmiştir”

Kısa çalışma ödeneğinin miktarı ile alakalı, İŞKUR’dan şu alıntıya bakılmalıdır:

Günlük kısa çalışma ödeneği; sigortalının son oniki aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının \% 60’ıdır. Bu şekilde hesaplanan kısa çalışma ödeneği miktarı, aylık asgari ücretin brüt tutarının \% 150’sini geçemez.

Bu madde teklifi ile kısmı sözleşmeyle çalışan insan sayısının arttırılması ve bu şekilde işsizliğin azaltılması hedeflenmektedir. Bu düşük işsizlik oranının sanal bir oran olduğu ortadadır. Sabit işsizlik oranında, kısmi zamanlı çalışan insanlar tam zamanlı çalışan insanlardan daha az ücret almaktadır, yani emek geliri önceki maddede belirtilen oranlarda azalmaktadır. Genç işsizliğinin genel işsizlikten daha fazla olduğu ülkemizde, bu değişikliğin gençleri ortalama bir vatandaşa göre daha fazla etkileyeceği ortadadır.

“…kısa çalışma ödeneği veya nakdi ücret desteği alırken normal çalışma saatlerine dönen işçilerin sigortalı ve işveren primlerinin üç ay süreylse 2020 yılsonuna kadar İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanması düzenlenmiştir.”

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, uzun vadeli sigorta prim ödemelerinin kaynağının İşsizlik Sigortası Fonu olmasıdır. Koronavirüsün Temmuz ortasına kadar Fon’a 20 milyar TL’ye mal olduğu düşünüldüğünde, bu fona daha fazla mali sorumluluk yüklenmesinin, genç işsizliğinin genel işsizlikten daha fazla olduğu ülkemizde, bu değişikliğin gençleri ortalama bir vatandaşa göre daha fazla etkileyeceği ortadadır.

“İşe girdikleri tarih itibariyle 25 yaşın altında olanlardan ay içerisinde 10 günden az süreyle çalıştırılanlar için işverenleri tarafından prime esas kazanç alt sınırı üzerinden \%2 oranında iş kazası ve meslek hastalığı sigorta primi ile \%12,5 oranında genel sağlık sigortası primi ödenecektir. Bu kişiler için işverenleri tarafından malullük yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödenmeyecek olup isteyenler ilgili dönemi takip eden ayın sonuna kadar uzun vadeli sigorta kolları kapsamındaki primlerini kendileri ödeyebilecektir.”

Yirmi beş yaşını doldurmamış kişiler, süreli çalışma sözleşmesi ile iş güvencesinden mahrum bırakılacaktır. Bu yaş grubundaki insanların 25 yaşlarına kadar çalışmalarının emeklilik primine sayılmamasına yol açan bu madde, emeklilik yaşının değiştirilmemesi durumunda yeni bir EYT durumu oluşturacak, çalışan nüfusun yaşlanmasına ve gelecek gençlerin iş olasılıklarının önünü tıkanmasına yol açacaktır. Teşvikten en verimli şekilde faydalanamak için işletmeler bu gençleri 10 günden az sürede çalıştırıp birden fazla genç çalıştırarak, prim ve ücret yükünden maksimum oranda faydalanacaklar. Birden fazla işte çalışan ve hak ettiği ücreti alamayan gençler hem çalıştıkları anda ücretlerinden hem de ileride emekli aylıklarından mahrum bırakılacaklar.

Eleştiriler

Olcay Büyüktaş’ın torba yasa hakkındaki bazı yorumları şunlardır:

  •  Bu teklif ile 25 yaş altı ve 50 yaş üstü çalışanlar için koşul olmaksızın geçici sözleşme, asıl çalışma biçimi oluyor.
  • Bu yasa teklifi ile 25 yaş altı ve 50 yaş üstü için kıdem tazminatı hakkı net bir şekilde kalkmış oluyor.
  • 25 yaşın altındaki işçinin ay içerisinde çalıştığı süreler toplamı 10 günden az ise işveren, bu işçi için yaşlılık aylığı primi ödemek zorunda değil. Bu işçi ayda birden çok iş yerinde 10’ar günün altında ama toplamda 30 gün de çalışsa işveren yaşlılık aylığı primi yatırmayacak.
  • Bunun anlamı 25 yaşına kadar fiilen emeklilik, ölüm ve maluliyet sigortası primi yatmayacak. Böylece emeklilik yaşı fiilen 25’e çıkmış olacak.
  • Bu yasa ile emeklilik zorlaşacak. Ayrıca 25 yaş altı süreler emeklilikte dikkate alınmayacağı için emekli aylıkları düşecek.
  • Bu durum 25 yaş altı ve 50 yaş üstü istihdamı arttırmaya yönelik olduğundan, 25 – 50 yaş arası işsizlik artacak.
  • Geçici çalışan işçi, sözleşmesi bittiğinde kıdem tazminatı alamaz. İş güvencesi hükümlerinden faydalanamaz ve işe iade davası açamaz.
  • Bu yasa, yaşa dayalı ayrımcılık içerdiği için Anayasa’nın 10. maddesine aykırı. Ayrıca anayasanın sosyal hukuk devleti, eşitlik ve sosyal güvenlik hakkı dahil pekçok hükmüne de aykırı.
  • Bu yasa aynı zamanda Uluslararası Çalışma Örgütü’nün “Hizmet İlişkisine İşveren Tarafından Son Verilmesi” hakkındaki 158 sayılı sözleşmeye de aykırı.
    • Kesim E: Kıdem Tazminatı ve Gelirin Korunmasına İlişkin Diğer Şekiller: Madde 12: Hizmet ilişkisine son verilen bir işçi, ulusal mevzuat ve uygulamaya uygun olarak aşağıdaki haklardan yararlanır; Miktarı, diğer unsurların yanısıra, hizmet süresine ve ücret seviyesine göre belirlenecek ve doğrudan işveren tarafından veya işverenlerin katkısıyla oluşturulmuş bir fondan ödenecek bir kıdem tazminatı veya işten ayrılma nedeniyle doğan başka haklar, veya Tabi oldukları koşullar çerçevesinde, işsizlik sigortası veya yardımından doğan haklar veya yaşlılık yahut malüllük gibi diğer sosyal güvenlik türleri yahut, Bu tazminat ve ödeneklerin birleşimi.
  • Bu teklif, Fransa’nın 2006’da teklif ettiği “İlk İşe Giriş Yasası (CPE)” isimli yasdaya dayalı. Bu yasa büyük tepki çekmiş ve teklif geri çekilmişti.
    • “İştah kabartan plan İlk İş Sözleşmesi (CPE), adıyla hükümet tarafından bir ay önce ilan edilen plana göre, 20’nin üzerinde çalışanı olan işletmeler, yüklü teşvik primleri karşılığında 26 yaşından küçükleri işe alacaklar ve böylece en azından gençler arasında işsiz sayısı azalmış olacak. Patronlar üç sene boyunca sosyal kesintileri ödemekten muaf tutuldukları gibi, ilk iki senelik dönemde istedikleri anda ve herhangi bir gerekçe gösterme mecburiyetinde olmadan, gençleri kapı dışarı edebilecekler. Patronların böylesine avantajlı koşullardan yararlanmak isteyecekleri ve bir miktar genci işe alacakları açık. Çünkü hem üç sene kesintilerden muaf tutulmak, hem de ihtiyacının olmadığını düşündüğü anda işçiyi gerekçesiz kovma imkanı, her patronun rüyası.”

Yasa sadece yazarların tepkisini çekmemiştir. DİSK/Genel-İş öncülüğünde farklı illerde fabrikalarda işçi eylemleri başlamış, Ankara’ya yürümeye çalışan işçiler jandarma tarafından engellenmiştir. CHP İzmir Milletvekili Kamil Okyay Sındır’ın Genel Kurul’da yaptığı açıklamalar, tüm bu sorunları özetler niteliktedir.

Sonuç

Torba Yasa’nın gençliğe etkileri kısaca şunlardır:

  • 25 yaşa kadarki varsayılan çalışma şekli “esnek çalışma” haline getirilmiştir. Gençler, bu çalışma türünde ihbar ve kıdem tazminatı, yaşlılık aylığı primi gibi sosyal haklardan mahrum bırakılacaktır.
  • Esnek çalışmada ücretler normal çalışmaya nazaran azaltıldığı için, gençler birden fazla işte çalışmak zorunda bırakılacaktır. Tam zamanlı çalışma kadar çalışan gençler, bu çalışmalarının karşılığında hak ettikleri sigorta primlerinden mahrum burakılacaklardır.
  • Emeklilik primi için 25 yıllık bir çalışma süresi tanındığından, emeklilik aylıkları düşecektir.
  • Halihazırda mali bir kaynak olarak kullanılan İşsizlik Sigortası Fonu, bu yasa ile daha fazla mali yük altında bırakılacak, bu da gençleri daha çok etkileyecektir.
  • Bu yasanın kabul edilmesi durumunda emek gelirleri düşecek, işçi sınıfı gelir şoklarına daha hassas hale getirilecek ve çalışan nüfus yaşlanacaktır.

Not: Bugün, 2016’da kaybettiğim sevgili hocam Orhan Sinan Aktuğ’un doğum günü. Orhan Hoca’dan sadece birkaç ay ders alabildim, fakat kendisini çok severdim. O zamanlar Baykuş Fikir Sanat isimli bir sayfa kurmuştum ve o sayfada denemeler paylaşıyordum. Yazılarımın takipçisi idi, daha derin ve sert yazmamı tavsiye ederdi. Kendisini buradan saygı ve sevgi ile anıyorum. Keşke daha uzun süre vakit geçirebilseydik sevgili hocam.

Kaynakça:

Cumhurbaşkanlığı Kararı 3136. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201027M1-1.pdf 27.10.2020.

Cumhuriyet, Olcay Büyüktaş. Hedef 2. sınıf işçilik. Cumhuriyet Gazetesi, 05.11.2020.

Cumhuriyet. CHP’li Sındır’dan sert tepki: Salgın bahane edilerek emekçi sömürülüyor https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/chpli-sindirdan-sert-tepki-salgin-bahane-edilerek-emekci-somuruluyor-1788769 05.11.2020.

Deloitte. İşsizlik Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi (Torba Kanun) TBMM’ye Sunuldu. https://www.verginet.net/dtt/11/Vergi-Sirkuleri-2020-147.aspx. 04.11.2020.

Deutsche Welle, Pelin Ünker. Torba yasa tartışması: Kıdem tazminatı ve emeklilik hakkı tehlikede https://www.dw.com/tr/torba-yasa-tartışması-kıdem-tazminatı-ve-emeklilik-hakkı-tehlikede/a-55455034. 04.11.2020.

Dünya Gazetesi. Yeni torba yasa maddeleri nelerdir? https://www.dunya.com/gundem/yeni-torba-yasa-maddeleri-nelerdir-haberi-486774 04.11.2020

Ekonomist. Yeni torba yasa sosyal güvenlik ve çalışma hayatı için neler getiriyor? https://www.ekonomist.com.tr/calisma-hayati-ve-sosyal-guvenlik/yeni-torba-yasa-sosyal-guvenlik-ve-calisma-hayati-icin-neler-getiriyor.html 05.11.2020.

Evrensel. İş ve güvenli bir gelecek için https://www.evrensel.net/haber/169037/is-ve-guvenli-bir-gelecek-icin 05.11.2020.

İŞKUR. Kısa Çalışma Ödeneği, Temel Bilgiler https://www.iskur.gov.tr/isveren/kisa-calisma-odenegi/genel-bilgiler/. 04.11.2020.

Sözcü. Pandeminin İşsizlik Fonu’na faturası 20 milyar TL’nin üzerinde https://www.sozcu.com.tr/2020/ekonomi/pandeminin-issizlik-fonuna-faturasi-20-milyar-tlnin-uzerinde-5927377/. 04.11.2020.

Sözcü. Ankara’ya yürümeye çalışan madencilere jandarma müdahalesi. https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/ankaraya-yurumeye-calisan-madencilere-jandarma-mudahalesi-6111391/ 05.11.2020.

Uluslararası Çalışma Örgütü 158 No’lu Hizmet İlişkisine Son Verilmesi Sözleşmesi https://www.ilo.org/ankara/conventions-ratified-by-turkey/WCMS_377301/lang–tr/index.htm 05.11.2020.

Vergi Dosyası. YENİ TORBA KANUN TEKLİFİ TAM METİN 16 EKİM 2020 https://vergidosyasi.com/2020/10/17/yeni-torba-kanun-teklifi-tam-metin-16-ekim-2020/ 05.11.2020.

Kapak Görseli: DİSK

Barış, Tablet Düşünce’nin baş editörüdür ve kurucularındandır. kaanbasdil@gmail.com adresinden ulaşılabilir.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s